นิมิตตสูตร

พระสูตรนิมิตตสูตรกล่าวถึงแนวทางปฏิบัติสำหรับ ภิกษุผู้ตั้งใจในอธิจิต ที่ควร มนสิการนิมิต ๓ ประการ สลับกันไปเป็นครั้งคราว เพื่อพัฒนาจิตสู่ความสิ้นอาสวะ

• สมาธินิมิต: การเพ่งอารมณ์ให้จิตตั้งมั่น สงบระงับ
• ปัคคหะนิมิต: การเพ่งความเพียรพยายาม กระตุ้นจิตให้ตื่นตัว
• อุเบกขานิมิต: การเพ่งความวางเฉย รักษาจิตให้สมดุล

หากภิกษุเพ่ง สมาธินิมิต เพียงอย่างเดียว จิตอาจเอนเอียงไปทาง ความเกียจคร้าน หากเพ่ง ปัคคหะนิมิต เพียงอย่างเดียว จิตอาจเอนเอียงไปทาง ความฟุ้งซ่าน และหากเพ่ง อุเบกขานิมิต เพียงอย่างเดียว จิตก็จะไม่สามารถ ตั้งมั่นชอบในสมาธิ เพื่อความสิ้นอาสวะได้อย่างแท้จริง

แต่เมื่อภิกษุหมั่นมนสิการนิมิตทั้งสามนี้เป็นครั้งคราว จิตของเธอจะ ควรแก่การงาน คล่องแคล่ว ผ่องใส ไม่กระด้าง และ ตั้งมั่นชอบในสมาธิ เพื่อความสิ้นอาสวะได้อย่างสมบูรณ์

พระพุทธองค์ทรงอุปมาเหมือน นายช่างทอง ที่หลอมทองธรรมชาติ โดยมีการ พัดไฟ (เปรียบเสมือนปัคคหะนิมิต) เพื่อให้ทองร้อน พรมน้ำ (เปรียบเสมือนสมาธินิมิต) เพื่อควบคุมความร้อน และ เฝ้าดู (เปรียบเสมือนอุเบกขานิมิต) เพื่อรักษาสมดุล การทำเช่นนี้สลับกันไป ทำให้เนื้อทอง อ่อน ควรแก่การงาน ผ่องใส และพร้อมที่จะนำไปสร้างสรรค์เป็นเครื่องประดับได้ทุกชนิด

ในทำนองเดียวกัน เมื่อภิกษุฝึกฝนจิตด้วยนิมิตทั้งสามอย่างสมดุล จิตของเธอจะพร้อมสำหรับการ ประจักษ์แจ้งด้วยปัญญา ในธรรมทั้งปวงที่พึงรู้แจ้งได้ ไม่ว่าจะเป็นการบรรลุ อิทธิวิธญาณ ทิพยโสตญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ทิพยจักขุญาณ หรือแม้แต่การบรรลุ เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ ซึ่งเป็นเป้าหมายสูงสุดของชีวิตพรหมจรรย์ สิ่งเหล่านี้ล้วนอยู่ในวิสัยที่จิตสามารถเข้าถึงและประจักษ์แจ้งได้