โยคสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึง โยคะ ๔ ประการ ซึ่งเป็นเครื่องผูกร้อยสรรพสัตว์ไว้ในสังสารวัฏ และหนทางแห่งการหลุดพ้นจากเครื่องผูกเหล่านั้น

• โยคะ ๔ ประการ ได้แก่:
• กามโยคะ: เกิดขึ้นเมื่อบุคคล ไม่เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของกามสุข (ความสุขทางประสาทสัมผัส) ทำให้ความโลภ ความเพลิดเพลิน และความยึดมั่นถือมั่นในกามยังคงหมักหมมอยู่ภายใน
• ภวโยคะ: เกิดขึ้นเมื่อบุคคล ไม่เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของการเกิดภพใหม่ ทำให้ความทะยานอยากในการมีภพ (ชีวิตในภพต่างๆ) ยังคงหมักหมมอยู่ภายใน
• ทิฏฐิโยคะ: เกิดขึ้นเมื่อบุคคล ไม่เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของทิฏฐิ (ความเห็นผิดหรือความเชื่อต่างๆ) ทำให้ความยึดมั่นในทิฏฐิยังคงหมักหมมอยู่ภายใน
• อวิชชาโยคะ: เกิดขึ้นเมื่อบุคคล ไม่เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของอายตนะ ๖ (แหล่งกระทบทางผัสสะทั้งหก เช่น ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ทำให้ความไม่รู้และความหลงผิดในอายตนะ ๖ ยังคงหมักหมมอยู่ภายใน

โยคะทั้งสี่นี้เป็น อกุศลธรรม ที่เศร้าหมอง นำไปสู่การเกิดภพใหม่ ก่อให้เกิดทุกข์ การเกิด แก่ เจ็บ และตาย ผู้ที่ยังถูกผูกมัดด้วยโยคะเหล่านี้จึงเรียกว่า "ผู้ที่ยังไม่พ้นจากความเกษมจากเครื่องผูก"

ในทางตรงกันข้าม การ หลุดพ้นจากโยคะ ๔ ประการ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อบุคคล

• เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของกามสุข (นำไปสู่การหลุดพ้นจากกามโยคะ)
• เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของการเกิดภพใหม่ (นำไปสู่การหลุดพ้นจากภวโยคะ)
• เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของทิฏฐิ (นำไปสู่การหลุดพ้นจากทิฏฐิโยคะ)
• เข้าใจตามความเป็นจริง ถึงเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกของอายตนะ ๖ (นำไปสู่การหลุดพ้นจากอวิชชาโยคะ)

เมื่อบุคคลรู้แจ้งเช่นนี้ ความโลภ ความเพลิดเพลิน ความยึดมั่นถือมั่น ตัณหา และความไม่รู้ทั้งหลาย ย่อมไม่หมักหมมอยู่ภายใน ผู้ที่หลุดพ้นจากโยคะเหล่านี้แล้ว ได้ชื่อว่า "ผู้ที่พ้นจากความเกษมจากเครื่องผูกแล้ว" เป็นผู้ที่ ตัดขาดจากเครื่องผูกทั้งปวง ดับอวิชชาได้ และไม่ท่องเที่ยวไปในวัฏสงสารอีกต่อไป ดุจดั่งนักปราชญ์ผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกของตนเองโดยแท้จริง