อปริหานิยสูตร

อปริหานิยสูตร (ในหมวดธรรมนิยาม/ธรรมที่ไม่เป็นไปเพื่อความเสื่อม) ได้แสดงแนวทางปฏิบัติสำหรับภิกษุผู้ปรารถนาความก้าวหน้าในธรรมและเข้าใกล้นิพพาน โดยพระพุทธองค์ทรงตรัสถึงคุณธรรม 4 ประการ ซึ่งหากภิกษุผู้ปฏิบัติมีความสมบูรณ์ในธรรมเหล่านี้ย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมและบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งทุกข์ได้ในที่สุด

หัวใจสำคัญของหลักธรรมทั้ง 4 ประการ มีดังนี้:

• ความสมบูรณ์ด้วยศีล: การเป็นผู้มีความประพฤติดีงาม สำรวมในพระวินัย เห็นภัยในโทษแม้เพียงเล็กน้อย และรักษาศีลที่สมาทานไว้อย่างเคร่งครัด
• การสำรวมอินทรีย์: การรู้จักระวังรักษาตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เมื่อรับรู้อารมณ์ต่างๆ ไม่ปล่อยใจให้หลงไปตามนิมิตหรือรายละเอียดที่นำไปสู่ความยินดีหรือความขุ่นเคือง เพื่อป้องกันกิเลสไม่ให้ครอบงำจิต
• การมีความเพียรในการบริโภค (โภชเนมัตตัญญุตา): การพิจารณาโดยแยบคายในการฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อความมัวเมาหรือความเพลิดเพลิน แต่ฉันเพื่อให้ร่างกายดำรงอยู่ได้เพื่อประพฤติพรหมจรรย์ ป้องกันความหิวโหยและไม่ก่อให้เกิดความทุกข์ใหม่
• ความหมั่นประกอบความเพียร (ชาคริยานุโยค): การตื่นตัวและขยันหมั่นเพียรตลอดทั้งกลางวันและกลางคืน ด้วยการเดินจงกรมและนั่งสมาธิเพื่อชำระจิตใจให้บริสุทธิ์จากนิวรณ์ แม้ในยามพักผ่อนก็ทำด้วยความมีสติสัมปชัญญะ

สรุปโดยรวม พระสูตรนี้สอนให้ผู้ปฏิบัติเห็นภัยในความประมาทและยึดมั่นในความเพียร หากภิกษุประกอบด้วยธรรม 4 ประการนี้ ย่อมเป็นผู้ที่มีกำลังใจแก่กล้า มีความไม่ประมาทเป็นที่ตั้ง และดำเนินชีวิตมุ่งหน้าสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน