ปฏิลีนสูตร

ปฏิลีนสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) แสดงธรรมเกี่ยวกับการเป็นผู้ "หลีกเร้น" (ปฏิลีน) ของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรม ซึ่งไม่ใช่เพียงการปลีกตัวจากสังคม แต่คือการเข้าถึงความสงบทางจิตและปัญญาที่ปล่อยวางจากเครื่องร้อยรัดทั้งปวง โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกองค์ประกอบของการเป็นผู้หลีกเร้นที่แท้จริงไว้ 4 ประการ ดังนี้

• การละทิฏฐิความเห็นต่าง: คือการละวางความยึดติดในทฤษฎีหรือความเห็นเรื่องโลกและอัตตา เช่น ความเห็นว่าโลกเที่ยงหรือไม่เที่ยง หรือปัญหาเรื่องชีวิตหลังความตาย ซึ่งเป็นเพียงการคาดคะเนที่ทำให้เกิดการถกเถียงและยึดมั่นถือมั่น
• การละการแสวงหาโดยสิ้นเชิง: คือการยุติความทะยานอยากในกามคุณ (กามภพ) การแสวงหาความมีภพชาติ (ภวภพ) และการแสวงหาการปฏิบัติที่ผิดทางหรือไม่นำไปสู่การหลุดพ้น
• การระงับกายสังขาร: คือการเข้าถึง จตุตถฌาน ซึ่งเป็นสภาวะที่จิตปราศจากความสุขและความทุกข์ เหลือเพียงความบริสุทธิ์แห่งอุเบกขาและสติ ทำให้กายสังขาร (ลมหายใจ) สงบระงับลงอย่างละเอียด
• การตัดขาดจากมานะ: คือการถอนรากถอนโคน "อัสมิมานะ" หรือความยึดถือว่า "เรามี" หรือ "เราเป็น" ทำให้ตัวตนที่เป็นเงื่อนไขแห่งทุกข์นั้นหมดสิ้นไป ไม่สามารถเกิดขึ้นได้อีกในอนาคต

สรุปได้ว่า ผู้ที่เรียกว่า "ผู้หลีกเร้น" คือผู้ที่มีจิตใจสงบระงับ ปราศจากการแสวงหาอันเป็นเหตุแห่งทุกข์ และมีความเห็นที่ถูกต้องโดยการละวางทิฏฐิมานะทั้งปวงลงได้อย่างเด็ดขาด เมื่อภิกษุผู้ปฏิบัติได้ละทิ้งความยึดติดในความจริงเชิงทฤษฎีและการแสวงหาทางโลกจนสิ้นเชิงแล้ว ย่อมกลายเป็นผู้มีสติ มีความสันโดษ และเป็นผู้ตื่นรู้โดยสมบูรณ์จากการทำลายมานะในตนเองนั่นเอง