ตโมตมสูตร

ในพระสูตรนี้ (ตโมตมสูตร) พระพุทธองค์ทรงจำแนกบุคคลในโลกออกเป็น 4 ประเภท โดยพิจารณาจาก "สถานะต้นทุนชีวิต" (ความมืดหรือความสว่างในปัจจุบัน) และ "ทิศทางในอนาคต" (จุดหมายปลายทางหลังละโลก) เพื่อชี้ให้เห็นว่าสภาวะทางสังคมหรือรูปลักษณ์ภายนอกไม่ใช่ตัวกำหนดความดีงามที่แท้จริง แต่ “การกระทำ” (กรรม) ต่างหากที่เป็นเครื่องกำหนดคติที่ไป

บุคคล 4 ประเภท มีรายละเอียดดังนี้:

• จากมืดไปสู่มืด: ผู้ที่เกิดในตระกูลต่ำ ยากจน ขาดแคลน และมีร่างกายไม่สมประกอบ แต่กลับประพฤติตนทำชั่วทางกาย วาจา และใจ ทำให้เมื่อสิ้นชีวิตต้องไปสู่ทุคติ
• จากมืดไปสู่สว่าง: ผู้ที่แม้จะมีต้นทุนชีวิตต่ำ ยากจน หรือร่างกายไม่สมบูรณ์แบบ แต่หมั่นทำความดี ละเว้นความชั่ว ส่งผลให้เมื่อสิ้นชีวิตได้ไปสู่สุคติในโลกสวรรค์
• จากสว่างไปสู่มืด: ผู้ที่เกิดมาในตระกูลสูง ร่ำรวย มีทรัพย์สินมากมาย และมีรูปโฉมงดงาม แต่กลับประมาทในการดำเนินชีวิต ทำบาปอกุศล จึงต้องไปสู่ทุคติเมื่อสิ้นอายุขัย
• จากสว่างไปสู่สว่าง: ผู้ที่เพียบพร้อมทั้งตระกูล ทรัพย์สิน และรูปลักษณ์ และยังคงประพฤติดี ทำกุศลกรรมอย่างต่อเนื่อง ทำให้เมื่อสิ้นชีวิตย่อมไปสู่สุคติที่ดียิ่งขึ้นไป

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้ คือการสอนให้เห็นว่า "สถานะทางสังคมและรูปลักษณ์" เป็นเพียงผลของกรรมเก่าในอดีต ซึ่งเป็นเรื่องภายนอกที่แก้ไขไม่ได้ในปัจจุบัน แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ “ความประพฤติในปัจจุบัน” ซึ่งเป็นเหตุปัจจัยสำคัญที่มนุษย์สามารถเลือกเองได้ในการกำหนดทิศทางชีวิตหลังความตาย ไม่ว่าจะมีต้นทุนชีวิตอย่างไร หากเลือกทำความดี ย่อมสามารถเปลี่ยนจากความมืดไปสู่แสงสว่างได้เสมอ