โอณโตณตสูตร

โอณโตณตสูตร (Onatonata Sutta) เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงถึงสถานะของบุคคล 4 ประเภทที่ปรากฏอยู่ในโลก โดยเปรียบเทียบสภาวะจิตและการปฏิบัติของบุคคลโดยใช้สถานะทางศีลธรรมและปัญญาเป็นเกณฑ์ ซึ่งสามารถแบ่งกลุ่มบุคคลได้ดังนี้:

• ผู้จมลงแล้วยังจมลงต่อไป (Sunk low who sinks lower): หมายถึงบุคคลที่พื้นฐานชีวิตหรือคุณธรรมต่ำอยู่แล้ว แต่กลับไม่แสวงหาทางพ้นทุกข์ กลับประพฤติตนให้ตกต่ำลงไปกว่าเดิมด้วยการกระทำที่เป็นอกุศล
• ผู้จมลงแล้วแต่ยกตนขึ้นสูง (Sunk low who rises high): หมายถึงบุคคลที่มีต้นทุนชีวิตหรือสถานะทางศีลธรรมไม่ดีในตอนแรก แต่รู้จักสำนึกผิด ปรับปรุงแก้ไขตนเอง และพัฒนาจิตใจให้สูงขึ้นด้วยการสร้างกุศล
• ผู้ยกตนสูงแล้วกลับจมลง (Risen high who sinks low): หมายถึงบุคคลที่เคยมีศีลธรรมหรือสถานะทางจิตใจที่สูงส่ง แต่กลับประมาท หลงระเริงในความสำเร็จ หรือละทิ้งการปฏิบัติธรรม จนทำให้จิตใจเสื่อมถอยลง
• ผู้ยกตนสูงแล้วยิ่งสูงขึ้นไป (Risen high who rises higher): หมายถึงบุคคลที่มีฐานคุณธรรมที่ดีอยู่แล้ว และไม่หยุดที่จะพัฒนาตนเองให้ดียิ่งขึ้นไปอีก จนบรรลุถึงความประเสริฐสูงสุด

ใจความสำคัญและคำสอนหลักของพระสูตรนี้คือ การเตือนสติให้เห็นว่าสถานะของมนุษย์ไม่ได้คงที่ แต่ขึ้นอยู่กับ "ความไม่ประมาท" และการเลือกกระทำของแต่ละบุคคล พุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่าไม่ว่าใครจะเคยอยู่ในสภาวะใดมาก็ตาม ทุกคนล้วนมีโอกาสในการเปลี่ยนแปลงตนเอง การประพฤติปฏิบัติเป็นปัจจัยชี้ขาดว่าชีวิตจะ "จมลง" หรือ "สูงขึ้น" ดังนั้นผู้ที่ปรารถนาความเจริญในทางธรรมจึงต้องหมั่นตรวจสอบตนเอง ไม่ปล่อยให้ความประมาทครอบงำ และเพียรพยายามยกระดับจิตใจให้สูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง เพื่อความหลุดพ้นจากความทุกข์ทั้งปวง