54
กามาวจรจิต 54
Sense-Sphere Consciousness
จิตที่ยังเป็นไปในกาม มีรูป รส กลิ่น เสียง และโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ เกิดในกามภูมิ 11 เป็นส่วนมาก แบ่งเป็นอกุศลจิต 12 อเหตุกจิต 18 มหากุศลจิต 8 มหาวิบากจิต 8 และมหากิริยาจิต 8
ภาพรวม · Overview
จิตปรมัตถ์ 121 ประเภท
จิตปรมัตถ์คือสภาพธรรมที่รู้อารมณ์ ในคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะแจกแจงไว้ 121 ประเภท แบ่งตามภูมิเป็นกามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต และโลกุตตรจิต
นอกจากการแบ่งประเภทจิตตามภูมิของจิตแล้ว ยังสามารถแบ่งประเภทของจิตตามชาติ หรือลักษณะการเกิดได้เป็น 4 ประเภทคือ อกุศลจิต กุศลจิต วิปากจิต และ กริยาจิต
แผนผังจิต · Citta Diagram
แผนผังจิต 121 ประเภท
แผนผังจิตจำแนกจิตตาม “ชาติ” ซึ่งหมายถึงลักษณะการเกิดและหน้าที่ของจิตออกเป็น 4 กลุ่ม โดยใช้สีช่วยแยกกลุ่มให้เห็นได้ชัดเจน
- กุศลชาติ (สีเหลือง) — จิตฝ่ายกุศลที่เป็นเหตุให้เกิดผลวิปากดี
- อกุศลชาติ (สีแดง) — จิตฝ่ายอกุศลที่เป็นเหตุให้เกิดผลวิปากไม่ดี
- วิปากชาติ (สีเขียว) — จิตที่เกิดขึ้นเป็นผลของกรรม
- กิริยาชาติ (สีฟ้า) — จิตที่ทำหน้าที่ตามเหตุปัจจัย โดยไม่ก่อให้เกิดวิบากต่อไป
ตัวเลขภายในแผนผังจิตแต่ละประเภท แสดงถึงจำนวนเจตสิกที่เข้าประกอบกับจิตนั้น
การจำแนก · Classification
จิตตามภูมิทั้ง 4 กลุ่ม
15
รูปาวจรจิต 15
Fine-Material-Sphere Consciousness
จิตที่เป็นรูปฌาน พ้นจากกามและมีบัญญัติเป็นอารมณ์ แบ่งตามรูปฌาน 5 ระดับ ตั้งแต่ปฐมฌานถึงปัญจมฌาน และแบ่งตามชาติเป็นรูปาวจรกุศลจิต 5 รูปาวจรวิบากจิต 5 และรูปาวจรกิริยาจิต 5
12
อรูปาวจรจิต 12
Immaterial-Sphere Consciousness
จิตที่เป็นอรูปฌาน 4 ระดับ ได้แก่ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ และเนวสัญญานาสัญญายตนะ แบ่งตามชาติเป็นกุศลจิต 4 วิบากจิต 4 และกิริยาจิต 4
8/40
โลกุตตรจิต 8 หรือ 40
Supramundane Consciousness
มรรคจิต 4 และผลจิต 4 รวมเป็นโลกุตตรจิต 8 ประเภท เมื่อจำแนกอย่างละเอียดตามระดับฌาน 5 ระดับ โลกุตตรจิตแต่ละประเภทจึงขยายเป็นทั้งหมด 40 ประเภท
พระอภิธรรม · Related Texts
